Skład paszy treściwej dla bydła opasowego – co powinien zawierać?

Wiesz, że nawet 60% kosztów produkcji wołowiny to żywienie, ale nadal zastanawiasz się, co powinna zawierać dobra pasza treściwa dla opasów? Szukasz sposobu, żeby poprawić przyrosty i nie przepalać pieniędzy w mieszalniku? Z tego artykułu dowiesz się, z jakich składników zbudować paszę treściwą dla bydła opasowego, aby wykorzystać potencjał stada i własnych pasz gospodarskich.

Dlaczego skład paszy treściwej dla opasów jest tak ważny?

W wielu stadach byków to właśnie pasze treściwe decydują o tempie wzrostu i wieku uboju. Hodowcy z praktyki podają, że zmiana jednego komponentu białkowego czy proporcji zbóż może obniżyć koszt dawki o kilkanaście procent, a jednocześnie podnieść dobowe przyrosty masy ciała. To bezpośrednio przekłada się na liczbę dni opasu i wynik finansowy.

Przykład gospodarstwa z Kujaw, gdzie wprowadzono komponent typu Amirap Standard, dobrze to pokazuje. Hodowca mieszał go ze śrutą zbożową, stosując zasadę: 1 kg paszy treściwej na 100 kg masy ciała byka, z czego 20% stanowił komponent białkowy. Zauważył lepsze pobranie paszy, wyższe przyrosty oraz stabilną zdrowotność, mimo że nie zmieniał radykalnie żywienia objętościowego opartego na sianokiszonce z lucerny i kiszonkach z pól.

Dobrze zbilansowana mieszanka treściwa potrafi wykorzystać pełen potencjał tanich pasz objętościowych i zamienić go w wysokie przyrosty przy zachowaniu zdrowego żwacza.

Jakie składniki energetyczne w paszy treściwej dla bydła opasowego?

Energia to fundament każdej mieszanki treściwej. U opasów, zwłaszcza w systemie opasu intensywnego, często połowa suchej masy dawki pochodzi właśnie z paszy treściwej bogatej w skrobię. Źródło energii wpływa nie tylko na tempo wzrostu, ale też na ryzyko kwasicy żwacza czy otłuszczenia tuszy.

Najważniejszym surowcem energetycznym są ziarna zbóż. Różnią się one koncentracją energii, zawartością włókna, a także formą, w jakiej warto je podać. Dobrze dobrany udział ziarna kukurydzy, jęczmienia czy owsa pozwala ustawić dawkę pod konkretny system opasu i dostępne w gospodarstwie kiszonki.

Zboża jako baza energii

Zboża wnoszą do dawki dużą ilość skrobi, a ich ziarno ma wysoką zawartość suchej masy. Jęczmień dla bydła opasowego najlepiej sprawdza się w formie gniecionej lub jako śruta, czasem także w postaci granulatu. Owies, dzięki dużej ilości plew, dostarcza więcej włókna surowego, co działa łagodniej na żwacz niż sama pszenica. Kukurydza z kolei ma więcej tłuszczu i bardzo dobrą wartość energetyczną, ale jej ilość trzeba dopasować do poziomu kiszonki z kukurydzy w dawce objętościowej.

W żywieniu opasów można włączyć też pszenicę, pszenżyto i w ograniczonych ilościach żyto. Żyto zawiera polisacharydy nieskrobiowe o działaniu antyżywieniowym, dlatego lepiej nadaje się dla starszych zwierząt, które mają już dobrze rozwinięty przewód pokarmowy. Niezależnie od gatunku zboża ważne jest rozdrobnienie i równomierne wymieszanie w mieszance, aby uniknąć sortowania i nagłych skoków dawki skrobi.

Przy planowaniu składu energetycznego warto mieć w głowie orientacyjne cechy poszczególnych zbóż:

• jęczmień – wysoka energia, dobra struktura po gnieceniu, popularna baza mieszanek dla opasów,
• owies – więcej włókna, mniejsze ryzyko kwasicy przy umiarkowanym udziale,
• kukurydza – bardzo wysoka koncentracja energii, wyższa zawartość tłuszczu,
• pszenica i pszenżyto – dużo skrobi, wymagają ostrożnego dawkowania i dobrej struktury dawki.

Produkty uboczne jako źródło energii

Do składu paszy treściwej można włączyć także produkty uboczne przemysłu rolno-spożywczego. Wysłodki buraczane, wywar gorzelniany, wytłoki jabłeczne czy młóto browarniane dostarczają energii w nieco innej formie niż ziarno. Część z nich wprowadza do dawki więcej włókna i substancji pektynowych, co stabilizuje pracę żwacza i poprawia wykorzystanie kiszonek.

Opasy mogą też wykorzystywać ziemniaki jako element dawki, pełniące funkcję zamiennika części paszy treściwej. Ziemniaki zalicza się do pasz objętościowych, ale z punktu widzenia energii są blisko pasz treściwych. Przy ich stosowaniu trzeba jednak uważać na wzdęcia i zaburzenia trawienia. Zbyt duża ilość łatwo fermentującej skrobi ziemniaczanej w połączeniu z dużym udziałem mieszanek zbożowych szybko przeciąża żwacz.

Jak budować poziom białka w mieszance treściwej?

Białko jest drugim, obok energii, filarem dobrze ułożonej dawki. Część białka pochodzi z sianokiszonki, lucerny i traw, ale w opasie intensywnym i półintensywnym zwykle trzeba je uzupełnić w mieszance treściwej. Warto rozróżnić białko rozkładane w żwaczu od białka, które przechodzi dalej do jelita cienkiego, bo obie frakcje pełnią inną rolę.

U hodowcy z Kujaw, który opasa byki do masy 800 kg, bazą białka w paszy objętościowej jest sianokiszonka z lucerny. To źródło białka żwaczowego. Komponent białkowy w paszy treściwej (np. typu Amirap Standard) dostarcza białka bardziej chronionego, które trafia do jelita. Takie połączenie pozwala dobrze zgrać dawkę treściwą z „objętościówkami” i dać bykowi pełny pakiet aminokwasów.

Śruty poekstrakcyjne

Najczęściej stosowanym surowcem białkowym w paszach treściwych pozostaje śruta sojowa. Ma bardzo wysoką zawartość białka o dobrej wartości biologicznej, ale równocześnie mocno podnosi koszt mieszanki. W wielu gospodarstwach uzupełnia się ją lub częściowo zastępuje innymi surowcami, jak śruta rzepakowa czy śruta słonecznikowa. Ta ostatnia zyskuje popularność z powodu ceny, choć ma nieco inne proporcje aminokwasów.

W praktyce często łączy się kilka śrut w jednej mieszance, aby zbilansować białko i nie uzależniać się od jednego drogiego komponentu. W opasie na kiszonkę z kukurydzy dobrze sprawdzają się dawki, w których część białka stanowi śruta rzepakowa, a część sojowa. Hodowcy coraz chętniej sięgają także po gotowe mieszanki białkowe, w których producenci łączą różne śruty i dodają dodatki mineralno-witaminowe.

Mocznik paszowy

Osobnym narzędziem w budowaniu poziomu białka jest mocznik paszowy, czyli źródło azotu niebiałkowego. Dodaje się go do mieszanek treściwych w sytuacji deficytu białka w dawce. Bakterie żwacza potrafią wykorzystać mocznik do syntezy własnego białka, o ile mają do dyspozycji wystarczającą ilość energii z węglowodanów łatwo fermentujących.

Bezpieczne stosowanie mocznika wymaga jednak dyscypliny. Dzienna dawka nie powinna przekraczać 30 g mocznika na 100 kg masy ciała, a młodym zwierzętom do 6 miesiąca życia mocznika nie podaje się w ogóle. Najlepszym rozwiązaniem jest mieszanie go w mieszance treściwej w ilości 1–2% lub łączenie z melasą i wodą. Taka forma spowalnia uwalnianie się azotu w żwaczu i zmniejsza ryzyko zatrucia. W żywieniu opasów na kiszonce z kukurydzy mocznik często pozwala tanio „dociągnąć” białko do wymaganego poziomu.

Najważniejsze zasady stosowania mocznika w paszy treściwej można ująć w kilku punktach:

• nie podawać mocznika cielętom i młodzieży poniżej 6 miesiąca życia,
• wprowadzać go stopniowo, zwiększając dawkę małymi krokami,
• dbać o dobrą energię w dawce, szczególnie przy żywieniu kiszonką z kukurydzy,
• mieszać równomiernie w mieszance, unikać podawania „na oko”.

Komponenty z białkiem chronionym

Coraz częściej w recepturach mieszanek treściwych pojawia się białko chronione, mniej rozkładane w żwaczu. Takim rozwiązaniem są specjalne komponenty białkowe, które dzięki obróbce technologicznej uwalniają aminokwasy dopiero w jelicie cienkim. W praktyce trafiają najpierw do mieszanek dla krów mlecznych, ale sprawdzają się także w intensywnym opasie buhajków.

Przykładem takiego podejścia jest stosowanie komponentów w rodzaju Amirap Standard w połączeniu z dobrą bazą objętościową z lucerny. Białko z lucerny jest w dużym stopniu rozkładane w żwaczu, a komponent chroniony uzupełnia pulę aminokwasów w dalszej części przewodu pokarmowego. Taki układ ułatwia osiągnięcie wysokich przyrostów bez nadmiernego otłuszczenia i przy utrzymaniu przyjaznego pH treści żwacza.

Jakie dodatki paszowe warto włączyć do paszy treściwej?

Obok energii i białka w składzie paszy treściwej istotne miejsce zajmują dodatki wpływające na trawienie, mikroflorę żwacza oraz uzupełnienie witamin i minerałów. W opasie intensywnym, gdzie byki często zjadają 3–4 kg paszy treściwej dziennie już przy masie 300–350 kg, takie dodatki potrafią ograniczyć problemy zdrowotne i poprawić wykorzystanie dawki.

Do składu mieszanek treściwych trafiają zarówno dodatki zootechniczne, jak żywe drożdże, jak i premiksy mineralno-witaminowe, buforujące czy smakowo-zapachowe. O ich sensowności decyduje cały system żywienia oraz dostępna baza objętościowa w gospodarstwie.

Dodatki poprawiające trawienie

Przy dużym udziale zbóż w dawce największym wyzwaniem staje się utrzymanie stabilnego pH treści żwacza. Zbyt gwałtowny rozkład skrobi prowadzi do subklinicznej kwasicy, która wydłuża okres tuczu i obniża pobranie paszy. W takich warunkach dobrze sprawdzają się mieszanki zawierające żywe drożdże. Drożdże stabilizują mikroflorę żwacza, poprawiają strawność włókna i mogą zwiększać pobranie paszy objętościowej.

W składzie paszy treściwej można też spotkać dodatki buforujące oraz preparaty z włóknem strukturalnym ułatwiające przeżuwanie. Dla hodowcy to narzędzie, które pomaga utrzymać zdrowotność stada przy wysokich przyrostach. W opasie półintensywnym i ekstensywnym, gdzie udział zbóż w dawce jest mniejszy, rola takich dodatków maleje, ale przy okresowym „dosilaniu” byków przed sprzedażą znów nabiera znaczenia.

Witaminy i minerały

Nawet najlepiej dobrane zboża i śruty nie pokryją zapotrzebowania na mikroelementy i witaminy. Dlatego w każdej paszy treściwej dla bydła opasowego powinien znaleźć się premiks mineralno-witaminowy. Często ma on formę gotowego produktu, takiego jak Naszmix Opas czy mieszanki firm Josera lub innych producentów. Wnosi do dawki m.in. wapń, fosfor, magnez, selen, miedź, cynk oraz witaminy A, D i E.

W mieszankach wyższej jakości stosuje się także chelaty minerałów, które mają lepszą dostępność dla organizmu niż zwykłe sole. U opasów, zwłaszcza intensywnie rosnących buhajków w wieku 12–18 miesięcy, ma to znaczenie dla zdrowotności racic, płodności jałówek czy odporności na choroby. Premiks w paszy treściwej powinien być dopasowany do reszty dawki, szczególnie do rodzaju stosowanych kiszonek i jakości wody.

W nowoczesnych recepturach pojawiają się też dodatki technologiczne, które poprawiają pobranie i stabilność paszy:

1. melasa – podnosi smakowitość mieszanki i ogranicza pylenie,
2. tłuszcz chroniony – zwiększa koncentrację energii bez dodatkowego obciążenia żwacza,
3. aromaty – zachęcają zwierzęta do pobierania paszy, szczególnie przy zmianie receptury,
4. dodatki przeciwgrzybowe – zmniejszają ryzyko rozwoju pleśni w śrutach i mieszankach.

Przy komponowaniu własnej mieszanki treściwej warto porównać różne typy receptur, dopasowując je do systemu opasu i bazy objętościowej. Pomocne może być proste zestawienie:

Jak dobrać dawkę paszy treściwej do systemu opasu?

Skład paszy treściwej nie może być oderwany od sposobu utrzymania bydła. W opasie intensywnym zwierzęta nie wychodzą na wybieg, a ich dawka opiera się głównie na kiszonkach z kukurydzy i dużym udziale pasz treściwych. Dobowe przyrosty powinny wtedy przekraczać 1000 g, a byki dojść do około 600 kg już w wieku 15 miesięcy. W takich warunkach mieszanka treściwa często stanowi nawet 50% suchej masy dawki i musi być bardzo stabilna pod względem składu.

W opasie półintensywnym młode buhajki najpierw korzystają z pastwiska i świeżej zielonki, a dopiero po zakończeniu sezonu pastwiskowego przechodzą na system zbliżony do intensywnego. W drugim etapie żywienia wykorzystuje się zjawisko kompensacji wzrostu. Byki, które były nieco niedożywione na pastwisku, po wprowadzeniu bogatej w energię i białko paszy treściwej potrafią osiągać przyrosty dzienne 1500 g. Tu mieszanka treściwa powinna dobrze współgrać z przewagą sianokiszonek i kiszonki z traw.

Opas ekstensywny opiera się z kolei na dwóch sezonach pastwiskowych i tanich paszach gospodarskich. Przyrosty wynoszą wtedy 500–600 g na dobę, a mieszanka treściwa odgrywa mniejszą rolę. Pod koniec opasu stosuje się tzw. szybki opas przed sprzedażą, trwający około 2 miesięcy. W tym okresie byki dostają więcej paszy treściwej, aby poprawić umięśnienie i masę ciała, co wymaga już pełnowartościowej mieszanki zbożowo-białkowej.

U opasów ważących 300–350 kg dobrym punktem odniesienia jest 3–4 kg paszy treściwej dziennie, podzielone na dwa odpasy po 1,5–2 kg, zawsze z dostępem do dobrej kiszonki i wody.

Niezależnie od systemu opasu jedna zasada pozostaje wspólna: każdą zmianę składu paszy treściwej wprowadza się stopniowo. Wysoka koncentracja energii i białka w mieszance daje szansę na duże przyrosty, ale wymaga spokojnej adaptacji żwacza i dobrej jakości pasz objętościowych. Wtedy każdy kilogram zjedzonej paszy treściwej ma realną szansę zamienić się w kilogram sprzedanej wołowiny.