Trwałe użytki zielone: kiedy można zaorać?

Planujesz zaorać łąkę albo pastwisko i zastanawiasz się, czy to w ogóle wolno? W tym tekście znajdziesz wyjaśnienie, kiedy trwałe użytki zielone można przekształcić w grunt orny, a kiedy grożą za to sankcje. Poznasz też nowe zasady definicji TUZ w Planie Strategicznym WPR 2023–2027 i ich wpływ na dopłaty.

Co to są trwałe użytki zielone?

W polskich przepisach trwałe użytki zielone (TUZ) to przede wszystkim łąki i pastwiska, na których rosną trawy lub inne zielne rośliny pastewne. Mogą być samosiewne albo wysiewane. Najważniejsze jest to, że takie działki nie wchodzą w zmianowanie upraw przez określoną liczbę lat. Do tej pory decydowało o tym pięć kolejnych sezonów z trawami lub roślinami pastewnymi.

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaproponowało wydłużenie tego okresu do 7 lat. Oznacza to, że grunt użytkowany jako łąka lub pastwisko przez krótszy czas nie będzie automatycznie przekwalifikowany na TUZ. Daje to większą swobodę w planowaniu zmianowania, szczególnie tam, gdzie część areału jest wykorzystywana czasowo na paszę dla bydła czy owiec.

Jak zmienia się definicja TUZ?

Nowa definicja TUZ w Planie Strategicznym WPR 2023–2027 ma dwa główne elementy. Po pierwsze, wydłuża okres „bez zmianowania” z 5 do 7 lat. Po drugie, doprecyzowuje zasady dla traw w siewie czystym. Rolnicy od dawna wskazywali, że trawy wysiewane co kilka lat na gruntach ornych nie powinny automatycznie stawać się TUZ.

Komitet Monitorujący zaproponował, aby w przypadku traw w siewie czystym grunt orny nie był przekwalifikowany na trwały użytek zielony tylko z tego powodu, że przez kilka lat uprawiano tam trawy. To ogranicza sytuacje, w których rolnik czuł się zmuszony do orki „na siłę”, aby uniknąć zmiany kwalifikacji działki w systemie ARiMR.

Grunt z trawami nie stanie się TUZ, jeśli jest to siew czysty na polu, które pozostaje w zmianowaniu upraw i nie przekroczy siedmiu kolejnych lat użytkowania jako łąka lub pastwisko.

Zmiana definicji ma duże znaczenie dla gospodarstw nastawionych na pasze. Utrzymują one często rotacyjne łąki na gruntach ornych. Dłuższy okres i wyłączenie traw w siewie czystym z automatycznego przekwalifikowania ogranicza biurokratyczne problemy przy zachowaniu wymogów środowiskowych.

Dlaczego TUZ są istotne dla środowiska?

TUZ cenny przyrodniczo pełni inną rolę niż zwykła łąka kośna. Na takich terenach występują cenne gatunki roślin i zwierząt, a gleba często jest torfowa lub stale wilgotna. Dotyczy to w szczególności obszarów Natura 2000, torfowisk oraz terenów podmokłych. Zbyt intensywna orka i drenowanie takich działek prowadzi do utraty siedlisk i emisji dużych ilości węgla zgromadzonego w glebie.

Dlatego w przepisach pojawiły się TUZ wrażliwe pod względem środowiskowym, objęte normą GAEC 9. Ich lista jest ustalana na podstawie planów zadań ochronnych i planów ochrony dla obszarów Natura 2000, przygotowywanych przez Regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska oraz Ministerstwo Klimatu i Środowiska. Na takich działkach obowiązuje bezwzględny zakaz zaorywania i przekształcania.

Kiedy wolno zaorać trwałe użytki zielone?

Najczęstsze pytanie rolników brzmi: „Czy mogę zaorać TUZ, bo spadło mi pogłowie bydła i potrzebuję ziemi pod zboże lub kukurydzę?”. Odpowiedź zależy od tego, z jakim rodzajem TUZ mamy do czynienia i jak wygląda ogólnokrajowy wskaznik referencyjny udziału TUZ w powierzchni użytków rolnych.

Polska, jak każdy kraj UE, musi utrzymać minimalny udział trwałych użytków zielonych w całkowitej powierzchni użytków rolnych. Wskaźnik referencyjny został ustalony w 2015 r. i dla TUZ wynosi 18,34%. Co roku Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi ogłasza, czy w skali kraju nie doszło do spadku tego udziału o więcej niż 5 punktów procentowych.

Jakie TUZ nigdy nie mogą być zaorane?

Są kategorie trwałych użytków zielonych, których zaorać po prostu nie wolno. Chodzi o TUZ, które są objęte dodatkowymi formami ochrony lub wsparcia finansowego. Zakaz dotyczy nie tylko orki, ale każdego trwałego przekształcenia, na przykład zabudowy, zalesienia czy eksploatacji torfu.

Bezwzględny zakaz orania obejmuje przede wszystkim:

• trwałe użytki zielone objęte programem rolnośrodowiskowym lub działaniami rolno-środowiskowo-klimatycznymi,
• TUZ położone na obszarach Natura 2000, wyznaczone jako TUZ cenny przyrodniczo,
• TUZ wskazane w przepisach jako wrażliwe pod względem środowiskowym w ramach normy GAEC 9,
• torfowiska i tereny podmokłe objęte nowymi płatnościami za ich ochronę w Planie Strategicznym WPR.

W razie naruszenia zakazu rolnik musi przywrócić TUZ na tym samym obszarze w określonym terminie. Jeżeli tego nie zrobi, ARiMR może zastosować kary administracyjne i obniżyć płatności bezpośrednie. Działka odtworzona jako TUZ cenny znów będzie traktowana jako trwały użytek zielony wartościowy pod względem środowiskowym.

Dla TUZ cennych, w tym tych podlegających GAEC 9, prawo przewiduje zakaz orki i przekształcania, a przy naruszeniu obowiązek odtworzenia powierzchni najpóźniej do kolejnego wniosku o dopłaty.

Kiedy TUZ można przekształcić w grunt orny?

Inaczej wygląda sytuacja na TUZ, które nie mają statusu cennych przyrodniczo. Chodzi o trwałe użytki zielone poza obszarami Natura 2000, bez udziału w programie rolnośrodowiskowym i bez wpisu jako TUZ wrażliwy w normie GAEC 9. Na takich działkach dopuszcza się orkę i zmianę na grunt orny, ale pod warunkiem, że w skali kraju nie spadnie nadmiernie udział TUZ.

Jeśli udział TUZ w całości użytków rolnych obniży się o więcej niż 5% w stosunku do wskaznika referencyjnego 18,34%, Minister Rolnictwa ogłosi to w obwieszczeniu. Wtedy rolnicy, którzy przekształcili TUZ, mogą otrzymać decyzję ARiMR z nakazem przywrócenia trwałych użytków zielonych. Na odtworzenie jest czas do 31 maja roku następującego po roku złożenia wniosku.

Dla lepszego porównania sytuacji różnych działek można spojrzeć na prostą tabelę:

Coraz częściej rolnicy pytają, czy sama orka TUZ oznacza automatyczną utratę dopłat. Przy zwykłych TUZ odpowiedź jest inna. Zarówno na gruntach ornych, jak i na TUZ przysługuje jednolita płatność obszarowa. Ryzyko dotyczy głównie konieczności odtworzenia TUZ, a nie utraty całej płatności.

Jak zgłosić zaoranie TUZ w e-wniosku?

W przeszłości rolnik chcący przekształcić TUZ na grunt orny musiał wystąpić o zgodę do kierownika Biura Powiatowego ARiMR. Procedura była uciążliwa, szczególnie dla gospodarstw z kilkoma małymi działkami. Obecnie podejście się zmieniło, a obsługa odbywa się bezpośrednio w e-wniosku.

Rolnik, który decyduje się zaorać zwykły TUZ, wypełnia wniosek obszarowy jak przy każdej innej uprawie. Działkę dotychczas oznaczoną jako TUZ zaznacza jako grunt orny, wpisując faktyczną uprawę. System ARiMR zapisuje zmianę i bierze ją pod uwagę przy obliczaniu krajowego udziału TUZ.

Jak wygląda procedura w ARiMR?

Po zakończeniu naboru wniosków ARiMR zbiera dane z całego kraju i przekazuje informacje Ministrowi Rolnictwa. Na tej podstawie oblicza się, czy udział TUZ nie spadł o więcej niż 5% w stosunku do roku referencyjnego 2015. Minister w formie obwieszczenia ogłasza wynik do 30 listopada.

Jeżeli wskaźnik jest zachowany, rolnik, który zaorał zwykły TUZ, nie dostaje żadnej dodatkowej decyzji. Gdy w skali kraju nastąpi zbyt duży spadek udziału TUZ, część gospodarstw otrzyma nakaz przywrócenia trwałych użytków zielonych. Odnosi się to do konkretnych działek, które zostały przekształcone z TUZ na grunt orny w danym roku.

Samo przekształcenie zwykłego TUZ na grunt orny nie daje od razu kary finansowej. Decydujące jest to, czy krajowy udział TUZ spadnie poniżej dozwolonego progu i czy rolnik wykona później nakaz przywrócenia TUZ.

Jeśli rolnik odtworzy TUZ w wymaganym terminie, zachowuje pełne prawo do płatności bezpośrednich. Kary pojawiają się dopiero wtedy, gdy nakaz odtworzenia zostanie zignorowany w kolejnym roku składania wniosku. W przypadku TUZ cennych lub wrażliwych pod względem środowiskowym sankcje mogą być ostrzejsze, bo naruszenie dotyczy także przepisów ochrony przyrody.

Jaki wpływ mają zmiany w definicji TUZ na planowanie w gospodarstwie?

Wydłużenie okresu klasyfikacji TUZ do 7 lat oraz doprecyzowanie zasad dla traw w siewie czystym zmienia sposób planowania upraw. Gospodarstwa z dużym areałem paszowym mają więcej czasu na podjęcie decyzji, czy dana działka będzie docelowo TUZ, czy pozostanie w zmianowaniu jako grunt orny. Dla wielu hodowców bydła to realna ulga.

Równolegle pojawiają się nowe zachęty finansowe. Plan Strategiczny WPR przewiduje płatności za ochronę torfowisk i terenów podmokłych, a także modyfikacje ekoschematu „Dobrostan zwierząt”. Zniesiono degresywność płatności, podniesiono stawki o wskaźnik inflacji, rozszerzono wsparcie na systemy jakości QMP i QAFP, a także na gospodarstwa ekologiczne i te ograniczające stosowanie antybiotyków.

Jak wykorzystać wydłużony okres 7 lat?

Dłuższy okres, po którym grunt staje się TUZ, pozwala inaczej układać zmianowanie. Możesz utrzymywać trawy na gruntach ornych dłużej bez ryzyka automatycznego przekwalifikowania działki, o ile nie przekroczysz siedmiu kolejnych lat użytkowania jako łąka lub pastwisko. To szczególnie przydatne przy rotacyjnych pastwiskach oraz w sytuacji, gdy liczba zwierząt w stadzie się zmienia.

W praktyce warto rozważyć kilka modeli gospodarowania, które ułatwiają pogodzenie wymagań środowiskowych z potrzebami produkcji roślinnej:

• utrzymywanie części areału jako stałe TUZ cenny dla korzystania z płatności rolnośrodowiskowych i zachowania bioróżnorodności,
• tworzenie rotacyjnych łąk na gruntach ornych, które po kilku latach można łatwiej wprowadzić z powrotem w zmianowanie,
• wydzielenie działek potencjalnie objętych GAEC 9 i unikanie na nich jakichkolwiek przekształceń,
• łączenie areału TUZ z ekoschematem „Dobrostan zwierząt”, gdzie wypas lub wybieg dla krów, bydła mięsnego i owiec może zwiększać wsparcie finansowe.

Taka strategia zmniejsza ryzyko, że będzie trzeba nagle odtwarzać TUZ na mało wygodnych działkach. Zamiast tego utrzymujesz stabilny udział użytków zielonych, a jednocześnie reagujesz na sytuację w stadzie i na rynku pasz.

Na co uważać przy planowaniu dopłat?

Planowanie przekształceń TUZ warto zawsze łączyć z analizą dostępnych płatności. Zaoranie cennych łąk może oznaczać utratę wsparcia z programu rolnośrodowiskowego albo dopłat związanych z ochroną torfowisk. Z kolei utrzymanie TUZ w dobrej kondycji, połączone z wypasem, podnosi szanse na wyższe płatności w ekoschemacie „Dobrostan zwierząt”.

Przed decyzją o zaoraniu TUZ dobrze jest sprawdzić, czy dana działka nie została ujęta jako TUZ wrażliwy pod względem środowiskowym w normie GAEC 9. Warto też zweryfikować, czy na obszarze nie obowiązuje plan zadań ochronnych dla Natura 2000, który wprowadza dodatkowe ograniczenia. Dopiero po takiej weryfikacji decyzja o orce będzie naprawdę świadoma i bezpieczna dla Twoich dopłat.