Umowa zbycia nawozu naturalnego ARiMR – jak ją sporządzić?

Na biurku leży stos dokumentów z ARiMR, a Ty wciąż nie masz gotowej umowy zbycia nawozu naturalnego? Z tego tekstu dowiesz się, jak krok po kroku przygotować taką umowę, żeby nie mieć problemów przy kontroli. Poznasz też najczęstsze wymagania wynikające z Programu działań azotanowych i przepisów o nawożeniu.

Czym jest umowa zbycia nawozu naturalnego ARiMR?

Przekazanie nawozów naturalnych, czyli przede wszystkim obornika, gnojówki i gnojowicy, coraz rzadziej odbywa się „na słowo”. Po wejściu w życie Programu działań mających na celu zmniejszenie zanieczyszczenia wód azotanami oraz zasad wzajemnej zgodności ARiMR oczekuje, że rolnik będzie mógł pokazać nie tylko plan nawożenia, ale też umowy potwierdzające zbycie lub przyjęcie odchodów zwierzęcych. Dokument ten jest zwykłą umową cywilnoprawną, ale spełnia też funkcję dowodu na potrzeby kontroli.

W rozporządzeniach powiązanych z ustawą Prawo wodne wskazano wprost, że podmiot może zbyć część produkowanej gnojówki i gnojowicy do bezpośredniego rolniczego wykorzystania tylko na podstawie umowy w formie pisemnej. Dla dużych gospodarstw z art. 102 ust. 1 ustawy taka umowa musi być zawarta „pod rygorem nieważności”, więc bez dokumentu na papierze przekazanie nawozu traktuje się tak, jakby w ogóle nie było uzgodnione. W mniejszych gospodarstwach przepisy bywają łagodniejsze, ale doradcy z WODR czy ODR bardzo wyraźnie zalecają spisaną umowę dla bezpieczeństwa obu stron.

Kogo dotyczą przepisy?

Nie każde gospodarstwo ma takie same obowiązki, chociaż wszyscy rolnicy podlegają Programowi działań. Rolnik prowadzący małe gospodarstwo, do 10 ha użytków rolnych i do 10 DJP zwierząt, nie musi prowadzić rozbudowanej dokumentacji nawożenia azotem, ale musi stosować się do terminów, limitów dawek i zasad stosowania nawozów na glebach zamarzniętych, zalanych czy nasyconych wodą. Gdy taki rolnik kupuje lub przyjmuje nawóz naturalny, doradcy zalecają co najmniej prostą pisemną umowę, która później może uratować przy kontroli ARiMR lub WIOŚ.

Większe gospodarstwa, zwłaszcza te powyżej 100 ha, z ponad 50 ha upraw intensywnych lub z obsadą ponad 60 DJP, mają już obowiązek posiadania planu nawożenia azotem. Gdy z takiego gospodarstwa wyjeżdżają odchody zwierzęce, umowa zbycia nawozu naturalnego staje się jednym z dokumentów, które trzeba przechowywać przez 3 lata od zakończenia nawożenia wykonanego na jej podstawie. Bez tego trudno później udowodnić, dlaczego w bilansie azotu w gospodarstwie pojawia się niższa ilość wytworzonych nawozów niż wynikałoby to z obsady zwierząt.

Dlaczego ARiMR wymaga umowy?

Kontrole ARiMR obejmują nie tylko działki zgłoszone do płatności, ale też te, które rolnik użytkuje, a ich nie zadeklarował. Sprawdzane jest przestrzeganie norm dobrej kultury rolnej, zasad ochrony wód przed azotanami oraz prawidłowość przechowywania i stosowania nawozów naturalnych. Umowa zbycia nawozu naturalnego pozwala urzędnikom sprawdzić, czy gospodarstwo rzeczywiście przekazało część produkowanych odchodów zwierzęcych, co ma duże znaczenie przy ocenie, czy nie przekroczono limitu 170 kg azotu N/ha.

Drugi powód jest prozaiczny. Bez umowy łatwo o spory podobne do tych, które zdarzają się przy sprzedaży maszyn czy płodów rolnych. Jeśli w umowie nie ma jasno zapisanego rodzaju nawozu, ilości, terminu odbioru i celu wykorzystania, obie strony zostają z „ustnymi ustaleniami”, które trudno potem udowodnić. Dobrze przygotowany dokument ogranicza ryzyko, że któraś strona po kilku miesiącach zacznie kwestionować ustalenia.

Jakie dane powinna zawierać umowa zbycia nawozu naturalnego?

Treść umowy warto ułożyć w kilku logicznych blokach. Dzięki temu dokument jest czytelny dla rolników, ale też dla kontrolujących z ARiMR, Inspekcji Weterynaryjnej czy WIOŚ. Poniższa tabela pokazuje podstawowe elementy, które powinny się znaleźć w prawidłowo sporządzonej umowie zbytu nawozów naturalnych:

Dane stron

W części dotyczącej stron umowy wpisuje się pełne dane zbywającego i przyjmującego nawóz. Chodzi nie tylko o imię i nazwisko, ale także adres gospodarstwa, numer NIP albo PESEL oraz, jeśli to możliwe, numer identyfikacyjny producenta nadany przez ARiMR. Gdy nawóz zbywa spółka lub duże przedsiębiorstwo, konieczne są dane z KRS lub CEIDG oraz osoba uprawniona do podpisania umowy. Taki zestaw informacji bardzo ułatwia później powiązanie umowy z ewidencją zabiegów agrotechnicznych i planem nawożenia.

Warto wskazać także, czy obie strony prowadzą produkcję rolną, czy jedna z nich jest np. biogazownią rolniczą. W Programie działań wyraźnie dopuszczono przekazywanie nawozów naturalnych do biogazowni, do produkcji podłoża pod pieczarki czy innych instalacji. Doprecyzowanie statusu przyjmującego ogranicza ryzyko, że ktoś zakwestionuje później możliwość takiego zagospodarowania nawozu. Dobra praktyka to dopisać numer telefonu do kontaktu w sprawach wykonania umowy.

Opis nawozu

Drugim ważnym blokiem jest dokładny opis przekazywanego nawozu. W umowie należy wskazać, czy chodzi o obornik, gnojówkę czy gnojowicę, a także w jakiej ilości nawóz ma zostać przekazany. Podaje się zwykle tony lub metry sześcienne, a przy dużych gospodarstwach z planem nawożenia warto dodać szacowaną zawartość azotu, fosforu i potasu według danych z tabel lub analiz. Pozwala to później powiązać umowę z obliczeniami dawek w planie nawożenia azotem.

Warto też określić, skąd pochodzi nawóz. Można wpisać, że pochodzi z chowu bydła, trzody czy drobiu, co ma znaczenie przy wyliczaniu DJP oraz ilości odchodów wytwarzanych w gospodarstwie. Gdy przekazywany jest nawóz z dużej fermy drobiu czy świń – np. powyżej 40 000 stanowisk dla drobiu lub powyżej 2 000 stanowisk dla świń – umowa staje się częścią szerszej dokumentacji, którą zatwierdza okręgowa stacja chemiczno rolnicza wraz z planem nawozowym.

Postanowienia dotyczące odpowiedzialności

Umowa zbycia nawozu naturalnego powinna też określać, kto odpowiada za transport, rozładunek oraz ewentualne szkody związane z nieprawidłowym stosowaniem nawozu na polu przyjmującego. Zwykle przyjmuje się, że po załadunku na środek transportu odpowiedzialność przechodzi na nabywcę. I to on ponosi odpowiedzialność za dotrzymanie terminów stosowania nawozów, odległości od cieków wodnych czy terenów o dużym nachyleniu. W razie kontroli ARiMR lub WIOŚ nie będzie wątpliwości, która strona powinna przedstawić ewidencję zabiegów agrotechnicznych.

Warto też dodać klauzulę, że ilość i rodzaj nawozu będzie każdorazowo potwierdzany dokumentem wydania lub protokołem odbioru. W wielu gospodarstwach sprawdza się proste rozwiązanie z tabelką, gdzie przy kolejnych transportach wpisuje się datę, ilość, numer pola lub gospodarstwa, do którego trafił nawóz. Taka praktyka ułatwia pokazanie podczas kontroli, że ilości nawozów wykazane w planie nawożenia lub obliczeniach dawek azotu zgadzają się z faktycznymi przewozami.

Jak sporządzić umowę zbytu nawozów naturalnych krok po kroku?

Przy pierwszej umowie rolnicy często sięgają po wzory przygotowane przez ODR, gminę lub doradców z WODR. To dobre wyjście, ale gotowy formularz trzeba dopasować do konkretnej sytuacji. Zanim usiądziesz do wypełniania, warto mieć pod ręką dane obu gospodarstw, informacje o obsadzie zwierząt i planowaną ilość nawozu do przekazania w danym roku. Przy dużych fermach trzeba jeszcze sprawdzić, jakie zapisy wynikają z opinii Okręgowej Stacji Chemiczno Rolniczej o planie nawozowym.

Sam proces przygotowania dokumentu można rozpisać na kilka prostych kroków. Każdy z nich porządkuje inne informacje o zbywanym nawozie i obu stronach umowy. Taki schemat dobrze sprawdza się w gospodarstwach, które co roku powtarzają podobne umowy, a jedynie zmieniają ilości nawozów lub terminy odbioru:

• najpierw spisz dane stron i określ, kto jest zbywającym, a kto przyjmującym nawóz,
• następnie dokładnie opisz rodzaj nawozu, jego formę oraz szacowaną roczną ilość do przekazania,
• ustal terminy i miejsce przekazania nawozu oraz wskaż, kto zapewnia transport i załadunek,
• wpisz cel wykorzystania nawozu, na przykład nawożenie gruntów ornych w konkretnej gminie lub dostawę do biogazowni rolniczej,
• dopisź zapisy o odpowiedzialności, przechowywaniu dokumentów i okresie obowiązywania umowy,
• na końcu zadbaj o czytelne podpisy obu stron oraz datę zawarcia umowy.

Jeśli zastanawiasz się, czy do umowy dodać wyliczenie ilości azotu w przekazywanym nawozie, warto to rozważyć. Przy mniejszych ilościach czasem wystarczy odwołać się do danych z Programu działań, ale w gospodarstwach prowadzących dokładny plan nawożenia azotem takie wyliczenie porządkuje dokumentację. Zdarza się, że przy kontroli ARiMR jedna tabela z umowy od razu „domyka” wszystkie pytania o bilans azotu.

Jakie obowiązki dokumentacyjne ma zbywający i przyjmujący nawóz?

Sam podpis na umowie to dopiero początek. Program działań i zasady wzajemnej zgodności narzucają na rolników obowiązek przechowywania dokumentów przez 3 lata od zakończenia nawożenia. Dotyczy to zarówno umów zbycia nawozów naturalnych, jak i ewidencji zabiegów agrotechnicznych czy dokumentów potwierdzających późne zbiory i możliwość przesunięcia terminu stosowania nawozów. Kto tego nie pilnuje, przy kontroli ARiMR często ma problem nie z samym nawożeniem, lecz z brakiem papierów.

Zbywający nawozy naturalne

Rolnik, który wytwarza nawozy naturalne, musi w pierwszej kolejności obliczyć ilość odchodów zwierzęcych powstających w gospodarstwie. Służą do tego wskaźniki z Programu działań, powiązane z obsadą zwierząt wyrażoną w DJP. Na tej podstawie widać, jaka część obornika, gnojówki lub gnojowicy może trafić na pola gospodarstwa, a jaka ilość powinna lub może zostać przekazana innym podmiotom. Dla dużych ferm konieczne jest też pilnowanie limitu 30% gnojówki i gnojowicy, które mogą być zbyte do rolniczego wykorzystania.

Zbywający ma obowiązek przechowywać umowy zbycia nawozów naturalnych wraz z planem nawożenia azotem lub obliczeniami maksymalnych dawek azotu. Dokumenty te muszą być dostępne podczas kontroli ARiMR, Inspekcji Weterynaryjnej oraz WIOŚ. Dobrą praktyką jest przechowywanie umów w jednym segregatorze razem z ewidencją zabiegów agrotechnicznych, fakturami na środki ochrony roślin i wynikami analiz gleb. Taka teczka często przesądza o spokojnym przebiegu kontroli.

Przyjmujący nawozy naturalne

Rolnik przyjmujący nawóz naturalny musi zadbać o to, żeby ilości wpisane w umowie dało się „udźwignąć” w jego planie nawożenia. Jeśli gospodarstwo ma powyżej 10 ha lub powyżej 10 DJP, konieczna jest ewidencja zabiegów agrotechnicznych związanych z nawożeniem azotem. W takim rejestrze wpisuje się między innymi datę zastosowania nawozu, rodzaj uprawy, powierzchnię działki, rodzaj nawozu i jego dawkę oraz termin przyorania nawozu na terenie o dużym nachyleniu. Dane z ewidencji muszą pasować do ilości z umowy.

Przyjmujący musi też przechowywać umowę przez co najmniej 3 lata od zakończenia nawożenia wykonanego na jej podstawie. Jeśli nawóz stosowano jesienią przed założeniem uprawy, trzeba udokumentować także termin zbioru przedplonu, datę zastosowania nawozu i termin siewu roślin. And tu często pojawia się pytanie kontrolujących: czy rolnik nie przekroczył dopuszczalnej dawki azotu, szczególnie na terenach wrażliwych na azotany. Bez umowy i dokładnej ewidencji trudno na to odpowiedzieć.

Roczna dawka nawozów naturalnych stosowanych rolniczo nie może zawierać więcej niż 170 kg azotu N/ha, licząc azot pochodzący ze wszystkich źródeł w gospodarstwie.

Jak przygotować się do kontroli ARiMR i innych instytucji?

Kontrola w gospodarstwie zwykle nie jest zapowiedziana z dużym wyprzedzeniem. Inspektorzy mogą sprawdzać nie tylko sposób przechowywania nawozów, ale też dokumenty związane z ich obrotem. W przypadku nawozów naturalnych interesują ich zwłaszcza umowy zbycia i przyjęcia nawozów, plany nawożenia azotem, ewidencje zabiegów oraz mapy lub szkice działek, na których zlokalizowano pryzmy obornika. Brak jednego z takich dokumentów może oznaczać korektę płatności lub inne sankcje.

W dużych fermach zwierzęcych – powyżej 40 000 stanowisk drobiu czy ponad 2 000 stanowisk dla świń – do pakietu dokumentów dołącza się jeszcze plan nawozowy opiniowany przez OSCHR wraz z potwierdzeniem przekazania go do wójta, burmistrza i wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska. Umowy zbycia nawozów naturalnych stanowią załączniki do takiego planu. Kontrolujący często zaczynają właśnie od nich, bo jasno pokazują, jaka część nawozów została zagospodarowana na własnych polach, a jaka u innych rolników lub w biogazowni.

Najczęstsze błędy w umowach

Najwięcej problemów pojawia się wtedy, gdy w umowie brakuje podstawowych danych lub dokument w ogóle nie istnieje. Zdarza się, że rolnicy ustnie dogadują się co do przekazania gnojowicy, ale w planie nawożenia azotem pojawia się już informacja o zbyciu części nawozów. Przy kontroli wychodzi wtedy rozbieżność, której nie da się poprzeć żadnym dokumentem. Innym częstym błędem jest brak wskazania celu wykorzystania nawozu, co utrudnia przypisanie go do konkretnych działek ewidencyjnych.

Błędy zdarzają się też przy podpisach. Zdarza się, że po stronie nabywcy podpisuje się osoba, która formalnie nie prowadzi gospodarstwa ani nie ma do tego upoważnienia. W razie sporu lub kontroli ARiMR może uznać, że umowa budzi wątpliwości co do ważności. Warto więc zadbać, aby dokument podpisywał właściciel gospodarstwa, współwłaściciel lub osoba posiadająca pisemne pełnomocnictwo. Krótki dopisek „działający w imieniu i na rzecz” wraz z załączonym pełnomocnictwem często rozwiązuje ten problem.

Przechowywanie dokumentów

Dobrze zorganizowane archiwum w gospodarstwie rzadko kojarzy się rolnikom z priorytetem dnia codziennego. A jednak w kontekście Programu działań azotanowych ma ogromne znaczenie. Umowy zbycia nawozu naturalnego, ewidencje zabiegów agrotechnicznych, plany nawożenia azotem, analizy gleb oraz dokumenty związane z późnymi zbiorami powinny być przechowywane razem. Najlepiej oznaczyć segregator rokiem i rodzajem dokumentów, żeby w czasie kontroli nie tracić czasu na nerwowe szukanie.

Przepisy wymagają, aby umowy zbycia i przyjęcia nawozów naturalnych były przechowywane przez co najmniej 3 lata od zakończenia nawożenia wykonanego na ich podstawie. W praktyce wielu doradców sugeruje trzymanie ich dłużej, zwłaszcza jeśli gospodarstwo regularnie przekazuje nawozy tym samym odbiorcom. Gdy w segregatorze widać ciągłość dokumentów, łatwiej wykazać, że gospodarstwo od lat przestrzega norm ochrony wód przed azotanami i poważnie traktuje obowiązki wynikające z przepisów.