Jakie są wymogi dobrostanu dla świń? Zasady i normy

Masz stado świń i zastanawiasz się, jakie normy dobrostanu faktycznie musisz spełnić, żeby spać spokojnie przy kontroli? Wymagania są bardzo konkretne i obejmują zarówno powierzchnię kojców, jak i pochodzenie zwierząt oraz dokumentację. Z tego artykułu dowiesz się, jakie są wymogi dobrostanu dla loch i tuczników oraz jak połączyć je z płatnościami w ekoschemacie „Dobrostan zwierząt”.

Czym jest dobrostan świń w obecnych przepisach?

Od kampanii WPR 2023–2027 dobrostan świń przestał być tylko hasłem. Stał się zbiorem precyzyjnych wymogów, za których spełnianie możesz otrzymać płatność dobrostanową. Dotyczy to przede wszystkim dwóch wariantów: Dobrostan loch oraz Dobrostan tuczników, powiązanych z ekoschematem w Planie Strategicznym WPR 2023–2027. Wymogi muszą być utrzymane od dnia złożenia wniosku do dnia złożenia kolejnego, jednak nie dłużej niż do 15 maja następnego roku.

Podstawą jest zwiększenie powierzchni bytowej ponad minimalne normy wynikające z rozporządzeń MRiRW i prawa UE. Dla świń wprowadzono dwa progi: powiększenie powierzchni o co najmniej 20% albo o co najmniej 50%. Do tego dochodzą wymagania dotyczące materiałów wzbogacających dla świń, ograniczenia systemu jarzmowego u loch, szkolenia z antybiotyków oraz obowiązek posiadania planu poprawy dobrostanu zwierząt, chyba że korzystasz z uproszczeń (np. QAFP, TAQ, rolnictwo ekologiczne).

Podstawy prawne

Wymogi dobrostanu świń opierają się głównie na dwóch krajowych aktach prawnych. Pierwszy to rozporządzenie MRiRW z 15 lutego 2010 r. w sprawie wymagań i sposobu postępowania przy utrzymywaniu gatunków zwierząt gospodarskich, dla których normy ochrony określono w przepisach UE. Drugi to rozporządzenie z 28 czerwca 2010 r. dotyczące minimalnych warunków utrzymywania gatunków innych niż objęte normami unijnymi. Do tego dochodzą przepisy unijne, w szczególności rozporządzenie (UE) nr 1306/2013 oraz regulacje o rolnictwie ekologicznym.

W ekoschemacie Dobrostan zwierząt wszystkie wymogi muszą dotyczyć całej grupy technologicznej w gospodarstwie. Jeżeli przystępujesz do dobrostanu loch, obejmuje to wszystkie lochy w siedzibie stada. Podobnie w wariancie dobrostanu tuczników – zasady obejmą wszystkie kwalifikujące się tuczniki, a liczba sztuk nie może przekroczyć wartości z planu poprawy dobrostanu, przygotowanego dla danego gospodarstwa.

Dlaczego dobrostan świń się opłaca?

Dobrostan to nie tylko wymóg administracji. W praktyce lepsze warunki przekładają się na mniejszy poziom stresu i niższe ryzyko chorób. Przy odpowiedniej powierzchni, dostępie do materiałów do żucia oraz spokojnym środowisku znacząco spada skala wzajemnych pogryzień, kanibalizmu i urazów ogonów. To z kolei oznacza lepsze wyniki zdrowotne, stabilniejszy przyrost dzienny i wyższą jakość tuszy.

Długotrwały brak dobrostanu osłabia układ odpornościowy, co zwiększa podatność na choroby takie jak salmonelloza czy różyca. Pobudzony układ immunologiczny obniża apetyt, pogarsza wykorzystanie paszy i wymusza częstsze leczenie. Wyższy standard utrzymania zmniejsza konieczność stosowania antybiotyków, co jest dziś ważne zarówno ze względu na prawo, jak i oczekiwania rynku.

Lepszy dobrostan świń zwykle oznacza niższe straty, mniejsze zużycie leków i stabilniejszy wynik ekonomiczny tuczu.

Jakie wymogi dobrostanu obowiązują lochy?

Wariant Dobrostan loch obejmuje wszystkie lochy w gospodarstwie, które są indywidualnie oznakowane i zgłoszone w systemie IRZ. Warunkiem wejścia do systemu jest rezygnacja z utrzymywania loch w systemie jarzmowym, z wyjątkiem okresu okołoporodowego, gdzie jarzmo można stosować maksymalnie przez 14 dni. Następnie trzeba zapewnić powiększoną powierzchnię kojców oraz spełnić pozostałe wymogi podstawowe.

Identyfikacja i sposób utrzymania loch

Każda locha objęta dobrostanem musi być poprawnie oznakowana i wprowadzona do bazy IRZ. Bez tego nie kwalifikujesz się do płatności. Wymogi wprost wskazują, że dotyczą wszystkich loch w danej siedzibie stada, a nie tylko części stada. W gospodarstwach z małą liczbą loch możliwe jest utrzymywanie pojedyncze, przy zachowaniu wymiarów kojca opisanych w przepisach.

System jarzmowy dopuszcza się jedynie krótko w okresie porodu i odchowu prosiąt ssących. Poza tym okresem lochy powinny być utrzymywane grupowo lub pojedynczo, ale z możliwością swobodnego ruchu. U loch prośnych część powierzchni kojca musi stanowić stałe podłoże, przy czym otwory odpływowe nie mogą zajmować więcej niż 15% tej powierzchni.

Powierzchnia bytowa loch

Wymogi powierzchniowe dla loch składają się z trzech poziomów: obowiązującej normy prawnej oraz dwóch progów zwiększenia – o 20% i o 50%. Dla loch w okresie porodu i odchowu prosiąt minimalna powierzchnia kojca to 3,5 m2, w dobrostanie +20% rośnie do 4,2 m2, a w dobrostanie +50% do 5,25 m2. Przy utrzymaniu grupowym uwzględnia się też liczebność grupy (dla małych grup do 5 sztuk powierzchnia powinna być większa o 10%).

U loszek po pokryciu minimalna powierzchnia na sztukę to 1,64 m2, a w wariancie dobrostanowym musi wzrosnąć odpowiednio do około 2,0 m2 (+20%) lub około 2,5 m2 (+50%). Przy większych grupach dopuszcza się zmniejszenie powierzchni o 10%, ale tylko powyżej 39 sztuk w kojcu, co w praktyce dotyczy dużych ferm.

Dodatkowe wymagania dla prosiąt i ściółki

Po spełnieniu warunku podstawowego, czyli zwiększonej powierzchni bytowej, możesz wprowadzić praktyki dodatkowe. Pierwszą z nich jest utrzymanie na ściółce ze słomy lub podobnego materiału, na powierzchni pozwalającej lochom na jednoczesny odpoczynek. Drugą jest późniejsze odsadzanie prosiąt – nie wcześniej niż w 35. dniu ich życia. Trzecią stanowi utrzymywanie zgodnie z wymaganiami systemów jakości (QAFP, TAQ, PQS lub rolnictwo ekologiczne).

Te praktyki dają dodatkowe punkty w systemie dobrostanowym. Odsadzanie po 35. dniu poprawia kondycję prosiąt, ogranicza biegunki i zmniejsza presję na stosowanie antybiotyków. Ściółka poprawia komfort termiczny i pozwala lochom realizować naturalne zachowania gniazdowe, co łagodzi stres w okresie okołoporodowym.

Jakie wymogi dobrostanu obowiązują tuczników i warchlaki?

Wariant Dobrostan tuczników obejmuje warchlaki i tuczniki utrzymywane grupowo w budynkach inwentarskich. Warunkiem uzyskania dopłaty jest powiększona powierzchnia bytowa oraz określone pochodzenie zwierząt. Tuczniki muszą pochodzić od loch z gospodarstw realizujących interwencję w zakresie dobrostanu loch albo od loch utrzymywanych w siedzibie stada położonej w określonej odległości (do 50–100 km w zależności od wersji przepisów) od gospodarstwa tucznikowego.

Powierzchnia bytowa według masy ciała

Podstawowy wymóg to odpowiednia powierzchnia kojca w przeliczeniu na jednego tucznika lub warchlaka. W ekoschemacie jasno podano wartości minimalne (norma prawna) oraz wymagania dla powierzchni zwiększonej o 20% i 50%. Poniżej przykładowe wartości dla różnych mas ciała:

Przy zwiększeniu powierzchni o 50% te wartości rosną jeszcze bardziej, na przykład do 1,5 m2 na sztukę dla świń ważących ponad 110 kg. Większa przestrzeń pozwala na swobodne przemieszczanie się, odpoczynek bez ścisku oraz łatwiejsze utrzymanie czystości. Dobrze zaprojektowany kojec ogranicza walki o miejsce przy korycie i zmniejsza urazy kończyn.

Materiał wzbogacający i systemy jakości

Dla świń, niezależnie od wariantu, wspólnym wymogiem jest stały dostęp do materiałów lub przedmiotów absorbujących uwagę. Mogą to być elementy jadalne, nadające się do żucia lub manipulacji, na przykład słoma, liny z naturalnych włókien, wiszące klocki z drewna. Ich ilość musi wystarczyć, by ograniczyć obgryzanie ogonów i zmniejszyć potrzebę ich przycinania.

W przypadku tuczników, po spełnieniu wymogu powierzchniowego, możesz zdecydować się na dodatkowe praktyki, takie jak utrzymanie na ściółce czy produkcja w cyklu zamkniętym. Gospodarstwa uczestniczące w systemach jakości QAFP i TAQ mogą korzystać z uproszczonych zasad, między innymi braku obowiązku sporządzania planu poprawy dobrostanu dla praktyki zwiększenia powierzchni o co najmniej 20%.

Warunkiem wspólnym dla dobrostanu loch i tuczników jest stały dostęp świń do materiałów wzbogacających, które zaspokajają potrzebę rycia i eksploracji.

Jak działają dopłaty za dobrostan świń?

Płatność dobrostanowa to roczna dopłata do sztuki zwierzęcia, która ma pokryć dodatkowe koszty i utracone korzyści wynikające z podwyższenia standardu utrzymania. W przypadku świń i bydła stosuje się system punktowy, gdzie każda praktyka otrzymuje określoną liczbę punktów, a następnie przelicza się je na złotówki według wartości jednego punktu. Płatność jest degresywna – do 100 DJP otrzymujesz 100% stawki, między 100 a 150 DJP 75%, a powyżej 150 DJP brak jest dopłaty (z pewnymi wyjątkami).

Kto może ubiegać się o wsparcie?

O dopłaty z ekoschematu Dobrostan zwierząt mogą ubiegać się aktywni rolnicy, którzy spełniają kilka warunków. Po pierwsze muszą posiadać zarejestrowaną siedzibę stada i oznakowane zwierzęta zgłoszone do systemu identyfikacji i rejestracji. Po drugie powinni otrzymywać płatności bezpośrednie, a kwalifikujący się obszar gospodarstwa nie może być mniejszy niż 1 ha, chyba że rolnik rozlicza się wyłącznie na płatnościach do zwierząt.

Dodatkowym wymogiem jest odbycie szkolenia z ograniczania stosowania antybiotyków (od 2024 roku) oraz posiadanie planu poprawy dobrostanu. Z tego obowiązku zwolnieni są rolnicy ekologiczni oraz gospodarstwa w systemach QAFP i TAQ, jeżeli korzystają z uproszczonych zasad tylko przy zwiększeniu powierzchni bytowej o 20%. Warunki odnoszące się do danej grupy zwierząt muszą obejmować całą tę grupę w gospodarstwie, bez wykluczania części stada.

System punktowy i przykładowe stawki

Wartość jednego punktu w ekoschemacie oszacowano na 22,47 euro, co odpowiada około 100 zł. Liczba punktów przypisana do jednej praktyki zależy od grupy technologicznej. Przykładowo za zwiększenie powierzchni bytowej loch o co najmniej 20% przyznaje się 3,9 punktu na sztukę, a przy wzroście o 50% już 9,3 punktu. Dodatkowe punkty można uzyskać za ściółkę, późniejsze odsadzanie prosiąt oraz utrzymanie zgodne z wymaganiami systemów jakości.

Dla tuczników zwiększenie powierzchni o 20% daje 0,4 punktu na sztukę, o 50% – 0,6 punktu. Ściółka i cykl zamknięty wnoszą kolejne punkty, co w maksymalnym wariancie może przełożyć się na dopłatę rzędu kilkudziesięciu złotych na tucznika. Ostateczna kwota zależy od liczby zwierząt, wybranych praktyk oraz progów degresywności, dlatego w wielu gospodarstwach warto przygotować prostą kalkulację opłacalności.

W systemie dobrostanowym 1 punkt odpowiada mniej więcej 100 zł dopłaty do zwierzęcia, co przy kilku praktykach daje zauważalne kwoty.

Jak przygotować gospodarstwo do spełnienia wymogów dobrostanu świń?

Przejście na podwyższony dobrostan świń wymaga planu. Najpierw dobrze jest dokładnie policzyć aktualną powierzchnię kojców oraz obsadę w każdej grupie technologicznej. Następnie trzeba zestawić te dane z tabelami wymogów dla 20% i 50% powiększenia powierzchni bytowej. W wielu budynkach wystarczy zmniejszyć obsadę lub przebudować przegrody, ale w części gospodarstw konieczna będzie inwestycja w nowe lub rozbudowane obiekty.

Ważnym elementem są także materiały wzbogacające i ściółka. Trzeba rozplanować, gdzie będą rozmieszczone elementy do żucia, w jaki sposób słoma będzie dostarczana oraz jak zorganizować usuwanie obornika. Równolegle warto zadbać o mikroklimat w budynkach, na przykład przez montaż wentylacji automatycznej czy systemów zarządzania stadem, które ułatwiają kontrolę temperatury i wilgotności.

W praktyce przygotowania można podzielić na kilka kroków organizacyjnych i inwestycyjnych. Przydatne jest spisanie ich w formie listy, która porządkuje działania i ułatwia rozmowę z doradcą lub projektantem budynków inwentarskich:

• inwentaryzacja istniejących kojców, obsady i masy ciała zwierząt w poszczególnych grupach,
• porównanie stanu obecnego z wymaganymi normami dla +20% i +50% powierzchni bytowej,
• określenie braków powierzchni oraz wybór wariantu rozbudowy lub zmiany technologii,
• zaplanowanie systemu ściółkowania i dostępu do materiałów absorbujących uwagę świń,
• sprawdzenie możliwości wejścia do systemów jakości (QAFP, TAQ, PQS, ekologiczne),
• przygotowanie we współpracy z doradcą planu poprawy dobrostanu i harmonogramu inwestycji.

Wiele z tych działań można częściowo sfinansować z interwencji „Inwestycje poprawiające dobrostan bydła i świń”. Dotyczy to między innymi budowy lub przebudowy wybiegów, modernizacji budynków, zakupu systemów wentylacji czy automatycznych urządzeń do czyszczenia podłóg. Warto też na wczesnym etapie przeanalizować, czy bardziej opłacalny będzie cykl zamknięty w gospodarstwie, czy pozostanie przy cyklu otwartym z zakupem warchlaków.

Przy dobrze zaplanowanym wdrożeniu wymogi dobrostanu stają się stałym elementem technologii produkcji trzody, a nie doraźnym projektem inwestycyjnym na jeden sezon.