Czy krety są pożyteczne? Fakty i wpływ na ogród

Patrzysz na kolejne kopce na trawniku i zastanawiasz się, czy krety są pożyteczne, czy to tylko kłopot. Być może słyszałeś, że niszczą ogród, ale jednocześnie zjadają szkodniki i spulchniają ziemię. Z tego tekstu dowiesz się, jak naprawdę wpływają na ogród i kiedy warto z nimi współpracować, zamiast wypowiadać im wojnę.

Kim jest kret europejski?

Kret europejski (Talpa europaea) to niewielki ssak, ale jego siła i możliwości w ziemi potrafią zaskoczyć. Samce osiągają do 15–17 cm długości i około 150 g wagi, a mimo to jednorazowo wypychają na powierzchnię grudę ziemi cięższą od własnego ciała. Życie spędza głównie pod ziemią, w korytarzach położonych na głębokości od 20 do 50 cm, gdzie praktycznie cały czas szuka pokarmu.

Ten zwierzak jest aktywny 24 godziny na dobę przez cały rok. W ciągu doby robi kilka krótkich drzemek, zwykle około trzech godzin, po czym znowu rusza na łowy. System tuneli, który tworzy jeden kret, może mieć długość nawet do 1 km, a wraz z komorami i gniazdami zajmować powierzchnię kilku hektarów. To właśnie przy rozbudowie takich korytarzy powstają widoczne na powierzchni kretowiska.

Budowa i zmysły

Najbardziej charakterystyczne u kreta są potężne przednie łapy. Zakończone są szerokimi, łopatowatymi dłońmi, skierowanymi na zewnątrz, które działają jak naturalne koparki. Dzięki nim kret potrafi drążyć korytarze z prędkością około 5 metrów na godzinę, a w już gotowych tunelach porusza się nawet 24 m na minutę.

Oczy kreta są bardzo małe i reagują tylko na zmiany natężenia światła. Zmysł wzroku prawie mu się nie przydaje. W zamian ma doskonały słuch i węch, a także czułe włoski czuciowe na pysku i ogonie, które rejestrują najmniejsze drgania podłoża. To dzięki nim zwierzę odnajduje ofiary w ciemności, a producenci odstraszaczy używają dźwięków i wibracji, by wywołać u niego dyskomfort.

Podziemne życie

Krety prowadzą samotniczy tryb życia. Przez większą część roku każdy osobnik zajmuje własne terytorium i niechętnie znosi obecność innego kreta w swoich korytarzach. W pary łączą się jedynie wiosną, budują wtedy gniazdo z mchu i trawy, a obok zakładają „spiżarnię”, gdzie gromadzą żywe, ale unieruchomione ofiary.

Ich świat to głównie mrok i wilgotna ziemia. Kopią tunele na różnych głębokościach, by dotrzeć do warstw bogatszych w bezkręgowce. Jednocześnie stale rozbudowują sieć korytarzy, tworzą nowe odgałęzienia i komory wypoczynkowe. Każdy nowy korytarz generuje świeżą porcję ziemi, która ląduje na powierzchni jako kolejny kopiec.

Czy kret w ogrodzie jest pożyteczny?

Na portalach ogrodniczych kret bywa opisywany jako „szkodnik”, bo psuje trawniki i rabaty. Pojawia się więc pytanie: czy rzeczywiście szkodzi ogrodowi, czy raczej pomaga roślinom? Odpowiedź wynika z jego diety i sposobu kopania.

Kret jest zwierzęciem owadożernym. Nie żywi się korzeniami roślin ani trawą. Potrzebuje za to ogromnych ilości białka zwierzęcego, bo jego metabolizm pracuje bardzo szybko. W ciągu dnia zjada pokarm o wadze sięgającej nawet połowy własnego ciała, a przy intensywnej aktywności jeszcze więcej.

Naturalne zwalczanie szkodników

Dieta kreta to lista organizmów, które ogrodnicy zwykle starają się ograniczać. Zwłaszcza w ogrodzie warzywnym i na trawniku docenisz fakt, że w menu ma szereg groźnych szkodników glebowych. Biolodzy od lat podkreślają, że jego polowania są bardzo ważne dla równowagi w przydomowych uprawach.

Wśród ofiar kreta znajdują się między innymi takie organizmy glebowe:

• turkuć podjadek, który niszczy korzenie młodych roślin,
• pędraki chrabąszczy, uszkadzające systemy korzeniowe traw i bylin,
• drutowce, wygryzające dziury w korzeniach i bulwach,
• ślimaki, objadające liście i młode pędy.

Krety polują też na małe gryzonie. Gdy podczas kopania natrafią na gniazdo myszy lub nornic, chętnie je zjadają. Te ssaki same drążą korytarze i podgryzają korzenie, dlatego obecność kreta obniża ich liczebność. W praktyce działa jak naturalny sojusznik w ograniczaniu szkód wyrządzanych przez drobne gryzonie.

W przyrodzie nie ma „szkodników” – każdy gatunek ma swoją rolę, a obecność kreta daje ogrodowi więcej pożytku niż strat, co podkreśla m.in. prof. Karol Zub z Instytutu Biologii Ssaków PAN.

Napowietrzanie i drenaż gleby

Kiedy kret kopie, ziemia nie tylko się przesuwa. Struktura gleby zmienia się w sposób bardzo korzystny dla roślin. Tunelowanie powoduje spulchnianie profilu glebowego, lepsze napowietrzenie i ułatwiony odpływ nadmiaru wody, zwłaszcza na cięższych, zwięzłych glebach.

Gdy kret wyciąga ziemię z głębszych warstw, miesza ją z próchnicą z warstwy wierzchniej. Zwiększa to dostępność składników mineralnych i poprawia warunki dla systemów korzeniowych. W wielu ogrodach to właśnie obecność kretowisk sygnalizuje, że gleba jest żyzna, bogata w bezkręgowce i dobrze napowietrzona.

Jak obecność kreta wpływa na trawnik i użytki zielone?

Największym problemem z punktu widzenia estetyki ogrodu są oczywiście kopce. Na równym trawniku nawet kilka kretowisk potrafi zepsuć cały efekt zadbanej murawy. Z kolei na łąkach i pastwiskach kopce mogą wpływać na użytkowanie maszyn i jakość zbieranej paszy.

Na trwałych użytkach zielonych po zimie często pojawia się bardzo dużo kopców. Ziemia z kretowisk zanieczyszcza zielonkę, utrudnia koszenie i przyspiesza tępienie noży w kosiarkach. Gdy kopce pozostaną nienaruszone, prowadzi to do degradacji składu botanicznego runi, bo w miejscach przykrytych grubą warstwą ziemi wartościowe gatunki traw łatwo wypadają.

Kretowiska na trawniku

W ogrodzie przydomowym kretowisko kojarzy się głównie z dziurą w idealnym trawniku. W praktyce kopiec to po prostu wyjście wentylacyjne i miejsce, gdzie trafiła nadmiarowa ziemia z głębszych warstw. Z punktu widzenia trawy najgroźniejsze jest nie samo zwierzę, lecz gruba warstwa ziemi, która odcina dostęp światła do darni.

Możesz jednak wykorzystać tę ziemię. Po rozgarnięciu kopca to zwykle bardzo dobrze rozdrobniony, żyzny materiał, którym da się uzupełnić nierówności w innych częściach ogrodu. Nadmiar można przesypać na grządki z warzywami. W wielu gospodarstwach właśnie ziemia z kretowisk trafia do donic i skrzynek z roślinami.

Łąki, pastwiska i włókowanie

Na łąkach i pastwiskach standardowym zabiegiem po zimie jest włókowanie. Wykonuje się je w momencie, gdy kopce zaczynają obsychać i łatwo się rozsypują. Zbyt mokra ziemia rozmazuje się po powierzchni i niszczy ruń, co obniża wartość użytkową użytku zielonego.

Pozostawione na dłużej kretowiska ograniczają wzrost traw i chwastów o wyższym pokroju, a podczas koszenia wciągają do paszy ziemię. Sprzęt szybciej się zużywa, a jakość zielonki spada. Gdy kopców po zimie jest wyjątkowo dużo, po włókowaniu często trzeba zastosować podsiew mieszanek traw, by uzupełnić ubytki w runi.

Właściciele użytków zielonych wskazują kilka głównych skutków pozostawienia zbyt wielu kretowisk bez wyrównania:

• wzrost zanieczyszczenia zbieranej zielonki ziemią,
• większe zużycie noży i elementów roboczych maszyn,
• pogorszenie składu botanicznego runi łąkowej,
• trudności w poruszaniu się sprzętu po nierównej powierzchni.

Jak radzić sobie z kretami bez wyrządzania im krzywdy?

W Polsce kret jest pod częściową ochroną. Na terenach takich jak ogrody, działki, lotniska czy boiska prawo dopuszcza jego usuwanie, ale wiele tradycyjnych metod jest bardzo okrutnych. Pułapki ze szczypcami, trutki zaburzające krzepnięcie krwi czy pułapki głodowe prowadzą do długiej agonii zwierzęcia i zanieczyszczają glebę. Biolodzy, w tym prof. Karol Zub, wyraźnie oceniają je jako niepotrzebne okrucieństwo.

Jeśli Twoim celem jest ochrona trawnika lub rabat, a nie zabijanie, warto sięgnąć po metody, które jedynie ograniczają pojawianie się kopców w newralgicznych miejscach. Na wielu działkach dobrze sprawdza się połączenie barier mechanicznych, roślin odstraszających i bodźców dźwiękowych.

Siatka przeciw kretom

Siatka na krety to bariera montowana w glebie. Najczęściej stosuje się ją pod nowym trawnikiem lub w miejscach, gdzie powtarzające się kopce są szczególnie uciążliwe, na przykład przy boiskach czy wokół placów zabaw. Układa się ją na głębokości około 30–50 cm, a korzenie traw bez problemu przerastają wyżej.

Kret, próbując drążyć tunel ku powierzchni, natrafia na siatkę i zawraca w bok. Większość jego aktywności przenosi się wtedy na strefy poza zabezpieczonym fragmentem terenu. Gleba nadal jest spulchniana, ale kopce nie powstają w najbardziej reprezentacyjnej części ogrodu.

Rośliny odstraszające

Krety mają bardzo wrażliwy węch. Niektóre zapachy są dla nich tak nieprzyjemne, że starają się omijać obsadzone nimi miejsca. Wzdłuż granic trawnika czy rabat można posadzić rośliny, które tworzą swego rodzaju pachnącą barierę. Sprawdza się to zwłaszcza w niewielkich ogrodach.

W praktyce ogrodnicy wykorzystują różne gatunki o intensywnym aromacie lub wydzielające drażniące soki. Do najczęściej sadzonych roślin odstraszających kretow należą:

• czosnek i cebula,
• aksamitki wysiewane w pasach,
• wilczomlecz „nadymany”,
• narcyzy i szachownica cesarska.

Urządzenia dźwiękowe i żywołapki

Włoski czuciowe kreta bardzo silnie reagują na drgania gleby. Z tego powodu na rynku pojawiły się urządzenia emitujące dźwięki i wibracje, także w postaci ultradźwięków, których człowiek nie słyszy. Wbija się je w ziemię w miejscach, gdzie nie chcemy mieć kretowisk, a powtarzające się drgania zniechęcają zwierzę do tunelowania w tej strefie.

Jeśli zależy Ci na całkowitym usunięciu konkretnego osobnika z działki, można zastosować żywołapki. Po złapaniu kreta przenosi się go w miejsce oddalone od ogrodów, na przykład w pobliże zadrzewień lub łąk. Trzeba to robić ostrożnie i możliwie szybko, bo kret bez dostępu do pokarmu źle znosi długie przetrzymywanie.

Specjaliści podkreślają, że walka z kretami metodą „na wyniszczenie” przypomina walkę z wiatrakami – na atrakcyjny teren szybko wejdzie kolejny osobnik.

Jak patrzeć na kreta z perspektywy prawa i ekologii?

W polskim prawie kret jest objęty częściową ochroną gatunkową. Oznacza to, że poza terenami zagospodarowanymi, jak ogrody, uprawy, tereny sportowe czy lotniska, nie wolno go zabijać ani niszczyć jego siedlisk. Nawet tam, gdzie przepisy dopuszczają jego eliminację, biolodzy zachęcają do korzystania z metod, które nie prowadzą do śmierci zwierzęcia.

Naturalna śmiertelność kretów i tak jest bardzo wysoka. Młode, które opuszczają gniazdo i wędrują po powierzchni w poszukiwaniu własnego terytorium, często stają się ofiarami drapieżników. Jednocześnie w 2024 roku badacze obserwują ogromny wzrost liczby owadów, co wiążą między innymi ze spadkiem liczebności zwierząt owadożernych, w tym ptaków i ssaków takich jak krety.

Częściowa ochrona a ogród

Przepisy pozostawiają właścicielom ogrodów pewną dowolność, ale decyzja o tępieniu kretów ma wymiar etyczny i ekologiczny. Gdy usuniesz jednego osobnika z atrakcyjnego terenu, po pewnym czasie jego korytarze i tak zasiedli inny kret. Z punktu widzenia przyrody jest to normalna kolonizacja wolnej przestrzeni.

W ekosystemie ogrodu kret pełni podobną rolę jak dżdżownice. Zjada część z nich, ale w zamian sam spulchnia glebę i poprawia jej strukturę. To, co postrzegasz jako problem estetyczny, często jest jednocześnie wskaźnikiem żyznej, aktywnej biologicznie ziemi, w której rośliny mają dobre warunki do wzrostu.

Zmiana nastawienia

Niechęć do kretów rzadko wynika wyłącznie z faktów. Dużą rolę odgrywają emocje i dawne skojarzenia. Zwierzę o małych oczkach, żyjące pod ziemią, budzi podobne odczucia jak ropucha, sowa czy nietoperz. Łatwiej polubić kolorowego motyla niż stworzenie ryjące w mroku.

Biolodzy, tacy jak prof. Karol Zub z Białowieży, zwracają uwagę, że w naszych ogrodach wciąż brakuje tolerancji dla dzikich mieszkańców. Tymczasem obecność kreta może świadczyć o braku silnych mikrodrgań przemysłowych, które są szkodliwe dla ludzi, choć ich nie czujemy. Taki ogród, mimo kopców na trawniku, często jest miejscem zdrowszym niż idealnie równy, ale „wygłuszony” trawnik przy ruchliwej drodze.